Zapewnienie poszanowania praw pacjenta to nie tylko obowiązek wynikający z przepisów prawa, ale również podstawa zaufania do podmiotów leczniczych. Placówki medyczne, które świadomie i konsekwentnie dbają o przestrzeganie tych praw, minimalizują ryzyko sporów sądowych, skarg oraz interwencji organów nadzoru, w tym Rzecznika Praw Pacjenta.
Jednym z najczęstszych źródeł naruszeń są nieprawidłowości w zakresie udzielania zgody na leczenie, udostępniania dokumentacji medycznej czy zachowania tajemnicy zawodowej. W niniejszym artykule przedstawiamy kluczowe aspekty praw pacjenta, rolę Rzecznika Praw Pacjenta oraz obowiązki związane z poufnością, które każda placówka powinna znać i stosować w praktyce.
Z tego artykułu dowiesz się:
Prawa pacjenta w polskim systemie prawnym
Prawa pacjenta w Polsce mają swoje umocowanie przede wszystkim w:
- ustawie z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta,
- ustawie z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej,
- ustawie z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty,
- Kodeksie Etyki Lekarskiej.
Najważniejsze z nich obejmują m.in.:
- prawo do świadczeń zdrowotnych odpowiadających wymaganiom aktualnej wiedzy medycznej,
- prawo do informacji o stanie zdrowia i planowanych procedurach,
- prawo do wyrażenia zgody lub odmowy zgody na leczenie,
- prawo do poszanowania godności i intymności,
- prawo do tajemnicy informacji związanych ze stanem zdrowia,
- prawo dostępu do dokumentacji medycznej,
- prawo do zgłoszenia sprzeciwu wobec opinii albo orzeczenia lekarza,
- prawo do składania skarg i wniosków do Rzecznika Praw Pacjenta.
Zgoda pacjenta na leczenie – obowiązek i wyzwanie
Zgoda pacjenta stanowi podstawowy warunek legalności udzielenia świadczenia zdrowotnego. Może być wyrażona ustnie, pisemnie lub w sposób dorozumiany – zależnie od charakteru procedury. W przypadku zabiegów o podwyższonym ryzyku (np. operacyjnych) wymagana jest forma pisemna.
Kluczowe zasady:
- zgoda musi być poprzedzona udzieleniem rzetelnej informacji o stanie zdrowia, możliwych metodach leczenia, ryzykach i konsekwencjach odmowy,
- w przypadku pacjentów małoletnich, ubezwłasnowolnionych lub niezdolnych do świadomego wyrażenia zgody – decyzję podejmują przedstawiciele ustawowi, a w razie sporu może być konieczne rozstrzygnięcie sądu opiekuńczego,
- pacjent ma prawo w każdej chwili wycofać zgodę.
Placówka medyczna powinna posiadać jednoznaczne procedury i wzory formularzy zgody, które są zgodne z prawem i dostosowane do specyfiki udzielanych świadczeń.
Dostęp pacjenta do dokumentacji medycznej
Prawo dostępu do dokumentacji medycznej jest jednym z najczęściej egzekwowanych przez pacjentów uprawnień. Dokumentacja może być udostępniona w formie:
- wglądu w siedzibie podmiotu leczniczego,
- kopii, odpisów lub wydruków,
- elektronicznie – poprzez system EDM lub przesłanie zabezpieczonych plików.
Ważne obowiązki dla placówki:
- dokumentacja powinna być udostępniona bez zbędnej zwłoki,
- pierwsze udostępnienie kopii dokumentacji jest bezpłatne,
- placówka musi prowadzić rejestr udostępniania dokumentacji,
- niedopuszczalne jest uzależnianie udostępnienia od dodatkowych warunków (np. uregulowania rachunku).
Naruszenie prawa pacjenta do dokumentacji często prowadzi do skarg kierowanych do Rzecznika Praw Pacjenta lub do sądów.
Tajemnica lekarska i inne obowiązki poufności
Jednym z podstawowych obowiązków personelu medycznego jest zachowanie w tajemnicy informacji związanych z pacjentem. Tajemnica obejmuje nie tylko dane o stanie zdrowia, ale także wszelkie informacje uzyskane w związku z wykonywaniem zawodu – niezależnie od formy i źródła.
Wyjątki od obowiązku zachowania tajemnicy przewiduje prawo, np.:
- gdy pacjent wyrazi zgodę na ujawnienie informacji,
- gdy zachowanie tajemnicy może stanowić zagrożenie dla życia lub zdrowia pacjenta lub innych osób,
- gdy przepisy szczególne nakazują ujawnienie (np. choroby zakaźne, powiadomienie organów ścigania).
Placówka medyczna powinna:
- wdrożyć polityki wewnętrzne dotyczące ochrony tajemnicy,
- szkolić personel w zakresie odpowiedzialności karnej, cywilnej i zawodowej za naruszenie poufności,
- stosować rozwiązania organizacyjne i techniczne minimalizujące ryzyko ujawnienia danych osobom nieuprawnionym.
Rola Rzecznika Praw Pacjenta
Rzecznik Praw Pacjenta (RPP) jest centralnym organem administracji rządowej, powołanym do ochrony praw pacjentów. Do jego kompetencji należą m.in.:
- przyjmowanie skarg i wniosków pacjentów,
- podejmowanie interwencji u podmiotów leczniczych,
- prowadzenie postępowań wyjaśniających,
- kierowanie spraw do sądu w interesie pacjenta,
- występowanie do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach dotyczących praw pacjenta,
- inicjowanie działań edukacyjnych i systemowych.
Dla placówki medycznej oznacza to, że RPP może w każdej chwili zwrócić się o wyjaśnienia lub dokumenty, a ignorowanie jego żądań grozi konsekwencjami administracyjnymi. Co więcej, postępowanie RPP może prowadzić do skierowania sprawy do sądu cywilnego lub karnego.
Konsekwencje naruszenia praw pacjenta
Naruszenie praw pacjenta może skutkować:
- odpowiedzialnością cywilną (odszkodowanie, zadośćuczynienie),
- odpowiedzialnością karną (np. za ujawnienie tajemnicy lekarskiej),
- odpowiedzialnością zawodową personelu (przed izbą lekarską lub pielęgniarską),
- sankcjami administracyjnymi (np. kary finansowe nałożone przez Rzecznika Praw Pacjenta lub Prezesa UODO).
Ponadto konsekwencje wizerunkowe mogą być równie dotkliwe – placówka, która narusza prawa pacjentów, traci zaufanie i renomę.
Podsumowanie
Poszanowanie praw pacjenta to obowiązek prawny, etyczny i organizacyjny każdego podmiotu leczniczego. Kluczowe znaczenie mają: prawidłowe procedury uzyskiwania zgody na leczenie, rzetelne i terminowe udostępnianie dokumentacji medycznej oraz bezwzględne przestrzeganie zasad poufności.
Placówki medyczne, które systematycznie szkolą personel, wdrażają odpowiednie polityki i monitorują ryzyka, nie tylko chronią się przed interwencją Rzecznika Praw Pacjenta, ale także budują przewagę konkurencyjną na rynku usług medycznych.
Czy Twoja placówka medyczna działa w pełnej zgodności z prawami pacjenta i obowiązkami poufności? Skontaktuj się z nami – przeprowadzimy audyt prawny, przygotujemy procedury i przeprowadzimy szkolenia dla personelu.
📞 Umów konsultację już dziś i zadbaj o bezpieczeństwo prawne swojego podmiotu medycznego.
Jeśli masz pytania lub wątpliwości, skontaktuj się z naszymi ekspertami, aby skorzystać z fachowego wsparcia.
Zespół Follow Legal